Wara li fl-1091 il-Konti Ruġġieru rebaħ lil Malta u għaqqadha mal-ħakma Normanna ta’ Sqallija, il-flotta tiegħu telqet lura mgħobbija bil-ġid li nħataf u bil-priġunieri Nsara li ġew meħlusa mill-ħabsijiet tal-Imdina. Imma waqt il-vjaġġ lura, Ruġġieru lemaħ gżira fil-qrib – Għawdex, li Goffredo Malaterra jsejħilha “Golsa” – u ddeċieda li ma jitlifx l-opportunità li jdaħħalha wkoll taħt il-kontroll tiegħu.
Il-patri Benedettin u storiku Goffredo Malaterra, fil-kitba tiegħu De rebus gestis Rogerii Calabriae et Siciliae comitis, jagħtina wieħed mill-aktar rakkonti dettaljati dwar dawn il-ġrajjiet. Minn dak li jikteb nifhmu li l-għan ewlieni ta’ Ruġġieru kien strateġiku: ma riedx li Malta tibqa’ tintuża mill-qawwiet Musulmani tal-Ifrikija bħala bażi biex jerġgħu jattakkaw Sqallija.
F’Għawdex, in-Normanni sabu reżistenza aktar qawwija milli kienu sabu Malta. Il-ftit eluf ta’ Għawdxin ippruvaw jiddefendu art twelidhom, iżda l-qawwa militari Normanna kienet wisq aktar organizzata u numeruża. Wara ġlied qasir imma qalil, Ruġġieru imponielhom l-istess kundizzjonijiet li kien ta lill-Maltin: li jagħrfu s-sovranità tiegħu u jħallsu tribut kull sena.
Interessanti li Malaterra jispjega kif Malta ma nqerditx. Meta l-Konti Ruġġieru wasal fuq il-gżira, hu niżel bix-xini tiegħu qabel il-bqija tal-flotta flimkien ma’ madwar tnax-il kavallier. Dawk li kienu qed jiddefendu x-xtut twerwru u rtiraw. L-għada, meta l-forzi tiegħu resqu lejn l-Imdina, il-mexxejja Maltin u l-qadi għażlu li jċedu b’mod paċifiku. Minflok ma qered il-belt, Ruġġieru għażel trattat: Malta kienet se tagħraf il-ħakma Normanna u tħallas it-taxxi, iżda l-mexxejja Musulmani baqgħu jamministraw il-gżira u l-popolazzjoni Misilma setgħet tibqa’ tħaddan l-Iżlam.
Wieħed mill-episodji l-aktar simboliċi kien il-ħelsien tal-priġunieri Nsara li kienu miżmuma Malta. Malaterra jgħid li dawn kantaw il-Kyrie eleison bil-ferħ hekk kif telgħu fuq ix-xwieni Normanni biex jirritornaw lejn Sqallija. L-istoriku Anthony Luttrell jinnota li ħafna minn dawn kienu aktarx priġunieri maħtufa minn attakki tal-pirati Maltin fuq artijiet Insara.
Ironikament, kif josserva Luttrell, l-attakk ta’ Ruġġieru ma bidilx lil Malta f’gżira Nisranija mill-ewwel. Bil-ħelsien tal-priġunieri Nsara u t-tluq tagħhom lejn Sqallija, Malta wara l-1091 aktarx spiċċat b’popolazzjoni saħansitra aktar Musulmana minn qabel. Din hi realtà storika li tfakkarna kemm il-passat Malti kien aktar kumpless u sfumat milli kultant nippretendu llum.
