Għal min iħares lejn l-istorja tagħna b’għajnejn miftuħa, jidher ċar li Malta ma kinitx dejjem magħluqa jew uniformi kif xi drabi nippretendu llum. Għal sekli sħaħ, fil-gżejjer tagħna għexu flimkien nies ta’ twemmin differenti – Insara, Misilmin u Lhud – mhux dejjem mingħajr tensjoni, imma lanqas f’kunflitt kontinwu. Kien hemm sistema li fiha min kien minoranza jħallas taxxa biex ikun jista’ jgħix fil-kwiet. Ma kinitx sistema perfetta, imma kienet tippermetti koeżistenza. Evarist Bartolo spjega dan il-kuntest sabiex wieħed jifhem aħjar it-tibdil f’pajjiżna tul iż-żmien.
Meta kienu jmexxu l-Misilmin, l-Insara u l-Lhud kienu jħallsu biex jipprattikaw it-twemmin tagħhom. Meta mbagħad il-poter għadda għand l-Insara, l-istess prinċipju baqa’ japplika għall-oħrajn. Din mhix storja ta’ tolleranza ideali, imma lanqas ta’ mibegħda assoluta; hija storja ta’ kompromess, ta’ kif nies differenti sabu modi kif jgħixu qrib xulxin.
Studji storiċi juru li fil-qalba tal-Imdina medjevali kien hemm knisja, moskea u sinagoga: simboli konkreti ta’ tliet reliġjonijiet li jaqsmu spazju wieħed. Dan ifakkarna li l-identità Maltija nbniet mhux biss fuq dak li jifridna, imma wkoll fuq dak li għal xi żmien għaqqadna.
Imma kien hemm ukoll mumenti meta din il-koeżistenza sfaxxat. Il-Misilmin tkeċċew fl-1249 u l-Lhud fl-1492, mhux għax il-poplu Malti f’daqqa waħda ma setax jgħix magħhom, imma għax deċiżjonijiet politiċi u strateġiċi minn barra qatgħu din il-ħajja komuni. L-istorja turi kemm aħna vulnerabbli għal min ikun fil-poter.
Madankollu, il-kuntatti bejn dawn il-komunitajiet ma waqfux għal kollox. Fil-Birgu tas-seklu sittax, speċjalment wara l-wasla tal-Kavallieri, reġa’ nħoloq spazju fejn Insara, Misilmin u Lhud kienu jiltaqgħu; mhux biss bħala ġirien imma bħala negozjanti. Kien hemm kummerċ, ftehim u relazzjonijiet ekonomiċi li qabżu d-differenzi reliġjużi. Il-ħajja ma kienetx mibnija biss fuq ideoloġiji, imma wkoll fuq il-bżonn li wieħed jgħix u jimxi ’l quddiem.
Dan kollu jwassalna għal riflessjoni sempliċi imma importanti: dawn it-tliet reliġjonijiet għandhom għeruq komuni. Ħarġu mill-istess zokk. U jekk fl-imgħoddi, minkejja limitazzjonijiet u inġustizzji, kien possibbli li nsibu modi kif ngħixu flimkien, x’jagħmilha daqshekk diffiċli llum?
Forsi l-istorja mhix biss xi ħaġa li nistudjawha, imma xi ħaġa li għandha tisfidana. Tfakkarna li l-għażla bejn il-biża’ u l-koeżistenza għadha f’idejna.
