Ir-riċerkatur u kittieb Evarist Bartolo ifakkarna f’waħda mill-aktar stejjer umani u qarsa tal-istorja Mediterranja – dik tal-imħallef Ottoman Tork Macuncuzade Mustafa Efendi, li bejn l-1597 u l-1599 għex bħala ilsir f’Malta. Fil-kitbiet tiegħu, “Sergüzeşt-i Esîr-i Malta” (“X’ġarrab ilsir f’Malta”), Macuncuzade jagħtina xhieda rari u diretta ta’ xi tfisser il-jasar għal eluf ta’ Misilmin li spiċċaw maqbudin Malta fi żmien il-ġlied bejn il-qawwiet Nsara u dawk Ottomani fil-Mediterran.
Macuncuzade kien inħataf f’Mejju tal-1597 waqt li kien qed ibaħħar lejn Paphos biex jibda l-ħidma tiegħu bħala mħallef. Ix-xini tiegħu ġie attakkat minn erba’ xwieni tal-Ordni tal-Kavallieri, kull wieħed mimli suldati armati. Wara battalja qalila, ħafna mietu fuq iż-żewġ naħat u dawk li baqgħu ħajjin ittieħdu lsiera lejn Malta.
Fil-kitbiet tiegħu jirrakkonta l-kundizzjonijiet koroh li sab ruħu fihom: ilsiera mrassin fuq xulxin, bla ndafa, bla mistrieħ u taħt sorveljanza kontinwa. Meta waslu Malta, l-ilsiera ġew eżaminati wieħed wieħed biex il-Kavallieri jiddeċiedu min kien se jinżamm għall-qdif u xogħol iebes, min kien se jinbiegħ u min kien jista’ jġib somma tajba bħala fidwa.
Minħabba li Macuncuzade kien imħallef u persuna ta’ ċertu status, ma ġiex sfurzat jagħmel l-aktar xogħol iebes bħall-oħrajn. Madankollu, baqa’ jgħix il-weġgħa tal-jasar, mifrud minn familtu u minn pajjiżu. F’dawk il-mumenti kiteb memorji u poeżiji mimlija dwejjaq u nostalġija.
Interessanti wkoll kif jirrakkonta li, minkejja l-kundizzjonijiet diffiċli, l-ilsiera Misilmin xorta waħda rnexxielhom iżommu ħajja r-reliġjon tagħhom. Il-Kavallieri kienu jħalluhom jitolbu, josservaw ir-Ramadan u jiċċelebraw il-festi reliġjużi tagħhom, anki jekk f’ambjent ta’ jasar.
Wara ħafna xhur ta’ negozjati, f’Jannar tal-1599 Macuncuzade ngħata l-ħelsien tiegħu wara li nġabru 500 fjorin tad-deheb bħala fidwa – somma kbira ħafna għal dak iż-żmien. L-istorja tiegħu tibqa’ dokument importanti li jfakkarna kemm il-Mediterran ta’ dak iż-żmien kien spazju ta’ gwerra, skjavitù u tbatija, iżda wkoll ta’ reżiljenza u tama.
