Fil-bidu tas-seklu għoxrin, il-ħajja ta’ ħafna Maltin kienet waħda ta’ faqar, iffullar u kundizzjonijiet diffiċli. Eluf ta’ familji kienu jgħixu f’kamra waħda biss, ħafna drabi b’numru kbir ta’ persuni jgħixu taħt saqaf wieħed. F’żoni urbani bħall-Belt Valletta u l-Furjana, il-problema tal-iffullar kienet partikolarment serja, b’familji sħaħ jgħixu f’kundizzjonijiet li llum diffiċli nimmaġinawhom.
Anke fl-irħula, il-qagħda ma kinitx wisq aħjar. Ħafna djar kienu żgħar, mingħajr ventilazzjoni adegwata u xi drabi lanqas kellhom twieqi. Dan kien iwassal biex id-djar ikunu umdi, mudlama u perikolużi għas-saħħa. Ir-riżultat kien rata għolja ta’ mard u mortalità fost it-tfal żgħar.
Id-djar tal-kampanja kienu ħafna drabi marbuta mal-ħajja agrikola. Fihom kien ikun hemm bitħa jew ġnien żgħir, bir għall-ilma tax-xita u diversi annimali domestiċi jew tal-biedja. Fl-istess waqt, il-klassi aktar għolja tar-raħal: bħat-tabib, il-kappillan, in-negozjanti u s-sidien tal-art kienet tgħix f’djar aktar spazjużi u komdi.
Dokumenti uffiċjali ta’ dak iż-żmien juru li l-ħaddiema Maltin kienu jgħixu f’kundizzjonijiet sanitarji fqajrin ħafna. Nuqqas ta’ ilma nadif, drenaġġ ineffiċjenti u kontaminazzjoni tal-bjar kienu jikkontribwixxu għal mard frekwenti. Ħafna kienu jorqdu fuq saqqu tat-tiben u jużaw ċraret jew xkejjer bħala għata.
Fl-istess żmien, il-preżenza militari Brittanika kienet tgawdi minn infrastruttura ferm aktar avvanzata. Il-barracks u l-faċilitajiet militari kellhom sistemi moderni tal-ilma, faċilitajiet sanitarji aħjar u anke provvista tad-dawl elettriku, li kienu għadhom mhux aċċessibbli għall-maġġoranza tal-popolazzjoni Maltija.
Dan il-kontrast qawwi bejn il-ħajja tan-nies komuni u dik tal-awtoritajiet kolonjali juri kemm il-livell tal-għajxien f’Malta kien għadu lura meta mqabbel mal-progress teknoloġiku u infrastrutturali li kien diġà qed iseħħ f’ċerti setturi. Huwa tifkira ta’ kemm il-pajjiż mexa ’l quddiem matul is-seklu li għadda, iżda wkoll ta’ kemm il-ġlieda għal kundizzjonijiet ta’ għajxien aħjar kienet essenzjali għall-iżvilupp soċjali tal-Maltin.
Minn Evarist Bartolo
