Il-monumenti li nagħżlu li nagħmlu jgħidu ħafna dwar kif inħarsu lejn pajjiżna, lejn l-istorja tagħna u, fuq kollox, lejn il-kuxjenza nazzjonali tagħna.
F’riflessjoni li tqajjem diversi mistoqsijiet, l-eks Ministru tal-Affarijiet Barranin Evarist Bartolo jagħmel referenza għall-monument li fit-18 ta’ Lulju ġie żvelat f’Raħal Ġdid lill-Granmastru Antoine de Paule, li mexxa l-Ordni bejn l-1623 u l-1636. Bartolo jfakkar ukoll fil-monument li kien żvelat fl-2012 lill-Granmastru Jean de Valette.
U proprju hawn tqum il-mistoqsija kontroversjali: għaliex, aktar minn sittin sena wara l-Indipendenza, għadna nagħżlu li npoġġu fuq pedestall lill-ħakkiema barranin tagħna?
Bartolo jargumenta li tul is-snin, Malta kompliet tibni monumenti u busti li jfakkru lil personalitajiet Maltin u Għawdxin li taw kontribut lejn l-iżvilupp tal-pajjiż u lejn it-tisħiħ tal-identità nazzjonali. Madankollu, fl-istess ħin, baqgħu jidhru monumenti ddedikati lil persuni li kienu jirrappreżentaw potenzi barranin li għal sekli sħaħ kellhom kontroll fuq il-gżejjer Maltin.
Fil-ktieb Monumenti u busti fil-gżejjer Maltin, Anton Camilleri jsemmi aktar minn elf monument u bust li jinsabu madwar Malta u Għawdex. Fosthom hemm bosta li jfakkru ħakkiema barranin, kemm tal-Ordni ta’ San Ġwann kif ukoll tal-Imperu Brittaniku.
Il-punt li jqajjem Bartolo mhuwiex sempliċement dwar jekk Granmastru jew ħakkiem partikolari għandux jibqa’ mfakkar. Huwa argument dwar min irridu npoġġu fiċ-ċentru tal-istorja tagħna.
Skontu, il-ħakkiema barranin kienu f’pożizzjoni li jagħmlu monumenti għalihom infushom fi żmien meta Malta kienet għadha maħkuma. Iżda l-fatt li, wara l-Indipendenza, għadna aħna stess nagħmlu monumenti lil dawn il-ħakkiema jqajjem mistoqsijiet dwar kemm verament qlibna l-paġna mill-mentalità kolonjali.
L-ewwel monument nazzjonali ta’ Malta, jgħid Bartolo, ġie inawgurat fit-8 ta’ Ġunju 1925 fiċ-ċimiterju tal-Addolorata, b’tifkira tal-vittmi tal-irvellijiet tas-7 ta’ Ġunju 1919. Iżda kellhom jgħaddu għexieren ta’ snin oħra biex dawn il-persuni jiġu mfakkra f’post prominenti fil-qalba tal-Belt Valletta bħala eroj nazzjonali.
Dan il-kuntrast huwa sinifikanti.
Minn naħa għandna dawk li rrappreżentaw potenzi barranin u li għadhom jiġu mfakkra b’monumenti f’postijiet prominenti. Min-naħa l-oħra, għandna Maltin u Għawdxin li taw ħajjithom, il-ħidma tagħhom u xi drabi saħansitra ħajjithom stess biex il-poplu Malti seta’ jasal biex imexxi lilu nnifsu.
Għal Bartolo, il-monumenti mhumiex sempliċi biċċiet tal-ġebel jew tal-bronż. Huma dikjarazzjonijiet politiċi u kulturali dwar min nagħżlu li niftakru.
Huwa jargumenta li l-istorja ta’ Malta hija storja ta’ eluf ta’ snin li matulhom il-gżejjer tagħna għaddew minn ħakkiema differenti. Iżda, fl-aħħar sittin sena, il-poplu Malti kiseb l-opportunità li jieħu d-deċiżjonijiet tiegħu u jibni l-futur tiegħu.
Għalhekk, jgħid, il-mod kif nagħżlu li nimlew il-pjazez tagħna bil-monumenti jista’ jkun riflessjoni tal-qawwa jew tad-dgħufija tal-kuxjenza nazzjonali tagħna.
U hawnhekk Bartolo jasal għal argument saħansitra aktar qawwi.
Jgħid li Malta għandha tibqa’ tibni relazzjonijiet tajbin ma’ pajjiżi oħra u tkun parti mill-komunità internazzjonali. Iżda, fl-istess waqt, iwissi li pajjiż jista’ jirriskja li jerġa’ jsir kolonja jekk id-deċiżjonijiet ewlenin tiegħu jiġu determinati minn interessi esterni.
Il-kolonjaliżmu, f’dan is-sens, ma jibqax biss kwistjoni ta’ min għandu l-bandiera fuq il-bini tal-gvern. Jista’ jsir ukoll kwistjoni ta’ min jieħu d-deċiżjonijiet, min jiddetermina l-prijoritajiet u min għandu l-aħħar kelma fuq il-futur ta’ pajjiżna.
Fl-aħħar mill-aħħar, il-mistoqsija li tħalli r-riflessjoni ta’ Bartolo mhijiex sempliċement jekk għandniex inkomplu nagħmlu monumenti lill-Granmastri.
Il-mistoqsija hija ħafna aktar profonda: wara 62 sena ta’ Indipendenza, lil min għadna nqisu bħala l-eroj tagħna?
U forsi wasal iż-żmien li, qabel ma nqiegħdu statwa oħra fuq pedestal, nistaqsu lilna nfusna jekk il-pedestal huwiex verament qed jagħti ġieħ lil min bena lil Malta, jew jekk għadniex, b’xi mod, inħossu l-ħtieġa li nħarsu ’l fuq lejn dawk li darba kienu jaħkmuna.
Forsi l-aktar monument li jonqosna mhux statwa oħra, iżda pedestal vojt li jfakkarna f’dawk il-Maltin u Għawdxin li għadhom ma ngħatawx il-post li jistħoqqilhom fl-istorja nazzjonali tagħna.
